Krakowski kwadrans
Wiesz skąd wzięło się powiedzenie "studencki kwadrans"? Odwiedzając Kraków warto podnosić głowę do góry, by przyjrzeć się starym zegarom. Zapraszam na krótki spacer ich szlakiem.
- #
- #
- #
- #
- #
- #
- 16
Odwiedzając Kraków warto podnosić głowę do góry, by przyjrzeć się starym zegarom. Zapraszam na krótki spacer ich szlakiem.
Wiedza o najdawniejszych dziejach zegarów krakowskich jest niepełna i zależy od stanu zachowania dzieł i rozpoznania źródeł (brak również inwentaryzacji zachowanych zegarów).
Wiadomo, iż pierwszy zegar miejski w Krakowie pojawił się na wieży (?) kościoła Mariackiego przed 1390 (zanotowano wtedy wydatki dotyczące funkcjonującego już zegara, niewątpliwie mechanicznego). W 1387 w rachunkach miasta Kazimierza odnotowano wydatek na zegar albo dzwon; nie wiadomo, czy był to dzwon zegarowy, czy dzwon, którym ręcznie wybijano godziny mierzone w inny sposób, np. zegar piaskowy lub mechaniczny pozbawiony jeszcze urządzenia do wydzwaniania (1406 miasto Kazimierz wyłożyło 1 grzywnę na zegar dla kościoła Św. Katarzyny, co sugeruje, iż tam właśnie znajdował się wówczas kazimierski zegar miejski). W 1418 zanotowano pierwszy (?) zegar w Katedrze na Wawelu, w XV w. w Collegium Maius (uległ zniszczeniu w wyniku pożaru 1492). W farze kazimierskiej znajdował się efektowny zegar pochodzący prawdopodobnie z XV w. (przetrwał do 1 ćwierci XVII w.).
Zegar na wieży Katedry Wawelskiej. Obecny zegar został wykonany w Pradze
i zamontowany na wieży w 1899 roku. Co kwadrans oznajmia on aktualny czas
dźwiękiem dzwonu.
Bardzo ciekawy jest czasomierz znajdujący się na wieży ratusza stojącego na Placu Wolnica. Zegar na wieży ratusza kazimierskiego zamontowano po zakończeniu przebudowy budowli, to jest ok. roku 1620. Niestety nie odnaleziono żadnych zapisów dotyczących umieszczenia go na wieży Ratusza. Na tak ścisłe określenie czasu jego zamontowania pozwala data umieszczona na dzwonie zegarowym. Został on ufundowany przez Radę Miasta Kazimierz o czym informuje łaciński napis umieszczony na jego górnej krawędzi. Przeznaczenie go do współpracy z zegarem wyjaśnia sentencja z dolnej części dzwonu, która głosi, że „ Zegar jest ozdobą społeczeństwa i pożytkiem obywateli”. Dzwon ten nie posiada „serca”- dźwięk wydobywany jest za pomocą młota (stąd zwany jest niekiedy „cymbałem zegarowym”) wprawianego w ruch przez mechanizm zegara za pośrednictwem specjalnego cięgna. Zegar posiada godzinny, zapadowy mechanizm bicia, sprzężony z kurantem. Czas wskazuje jedna wskazówka godzinowa tzw. Palec Boży (Digitus Dei) , bowiem nie zastosowano wskazówki minutowej. Tarcza jest skierowana na ulicę Krakowską w kierunku Wawelu. Ciekawostką jest ok. 40 kilogramowy obciążnik kamienny pochodzący z okresu powstania zegara. Odnaleziono go w piwnicach Ratusza. Jest to kamienna bryła w której nawiercono otwór, w nim osadzono zakończony kutym uchem żelazny pręt, który został ustabilizowany ołowiem.
Zegar na ratuszu Kazimierza
Wszystkie czasomierze pracowały wg systemu tzw. całego z., odmierzając 24 godziny, mniej więcej od zachodu słońca (godzina 24, tzw. wybijana, kończyła dobę); nie oznaczało to jednak, iż zegary pokazywały dokładnie ten sam czas. Zegar uniwersytecki, zgodnie z uchwałą z 1518, „spóźniał się" w stosunku do miejskiego (na Wieży Mariackiej) o kwadrans (pozostałością tego zwyczaju jest niewątpliwie tzw. kwadrans akademicki). Od 9 rano, co dwie godziny rozlega się na nim melodia pochodząca z uniwersyteckiego zegara a przed nim w korowodzie ukazują się figury postaci związanych z dziejami Akademii Krakowskiej: pedel (dawny woźny w zakładzie naukowym), Królowa Jadwiga, Król Władysław Jagiełło, św. Jan z Kęt, Hugon Kołłątaj i rektor Stanisław ze Skalbmierza. Ten niezwykły czasomierz jest czwartą konstrukcją
w dziejach Akademii.
Zegar w Colegium Maius
źródło: //www.krakow.pl/
Wprowadzanie na terenie aglomeracji krakowskiej tzw. półzegarza (funkcjonującego wówczas w znacznej części Europy), polegającego na odliczaniu 2 razy po 12 godzin od północy i południa (początek doby o północy), zapoczątkowane zostało zainstalowaniem 12-godzinnego z. na wieży Ratusza krakowskiego 1521; 1602 kapituła krakowska (na prośbę Zygmunta III Wazy) kazała przerobić zegar katedralny na półzegarze;1648 podobnie przekształcono zegar ratuszowy na Kazimierzu; społeczność krakowska pozostała jednak wierna tzw. całemu zegarowi do początku XVIII w. (a uniwersytet do końca 1 ćwierci XVIII w.); ostateczny triumf półzegarza wiązał się z trwałym unieruchomieniem i likwidacją zegara na Wieży Mariackiej i w Collegium Maius (strażnik na Wieży Mariackiej wybijał od tej pory godzinę ręcznie, kierując się wskazaniami zegara ratuszowego).
Źródła odnotowują także wiele innych zegarów wieżowych; do dzisiaj istnieje wieżyczka zegara kolegium jezuitów przy elewacji pn. ramienia transeptu kościoła Św. Piotra i Pawła (od 1806 mechanizm w kościele Cystersów w Mogile); zakon jezuitów posiadał także zegar na domu przy kościele Św. Barbary i kolegium przy kościele Św. Szczepana; 1678 norbertanki na Zwierzyńcu zainstalowały zegar na wieży wjazdowej (usunięty w czasie restauracji 1908); na początku lat 20.(?) XX w. zniesiono także istniejący od końca XVII w. zegar na wieży pn. kościoła Bernardynów na Stradomiu; do naszych czasów przetrwał zegar z XVIII w. (ob. mechanizm elektroniczny) w kościele Św. Floriana na Kleparzu.
Zegar na kościele pw. św. Floriana
Zegary mechaniczne regulowano wówczas wg zegarów słonecznych (interesujący przykład z końca XVII w. zachowany na elewacji klasztoru Wizytek, także na kościele Mariackim i Pałacu Biskupim). Pod koniec XIX i na początku, XX w. likwidowano dawne zegary i montowano nowe, m.in. na wieży gmachu Straży Pożarnej (przerobiony na elektroniczny), domu Pod Globusem (krośnieńska firma M. Mięsowicza, w okresie międzywojennym dostarczyła także nowy mechanizm zegara na Wieży Ratuszowej, Poczcie Głównej, peronach Dworca Głównego; interesujący zegar z tarczą witrażową zainstalowano w dawnej Akademii Handlowej na rogu ulic Straszewskiego i Kapucyńskiej; zegary zakładano także na wieżach kościołów, m.in. Misjonarzy w Czarnej Wsi (obecnie przerobiony na elektroniczny) Św. Józefa, Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Podgórzu, a także Karmelitów Bosych przy ul. Rakowickiej.
Zegar na ścianie Kamienicy pd Globusem
Zegar witrażowy na gmachu dawnej Akademii Handlowej
W 1996 r. w gmachu Poczty Gł. zainstalowano instrument regulujący zegar na podstawie atomowego wzorca czasu (z dokładnością do 1 sekundy na 300 tys. lat); tarcza zegarowa została wykonana wg wzorów przedwojennych.
Zegar na Poczcie Głównej
W Krakowie znajduje się kilka zegarów słonecznych, m.in. na pd. ścianie kościoła Mariackiego, wykonany 1954 przez T. Przypkowskiego (w miejsce wcześniejszego z 1682), ozdobiony napisem z I księgi Kronik (29, 15): Dies nostri quasi ambra super ter-ram et nulla est mora ["dni nasze jako cień na ziemi (mijają) bez żadnej nadziei"], na ścianie klasztoru Wizytek przy ul. Krowoderskiej, na tarasie dawnego budynku Obserwatorium Astronomicznego UJ przy ul. Kopernika 27, na dziedzińcu I Liceum Ogólnokształcącego im. B. Nowodworskiego przy ul. Na Groblach 9 oraz w lapidarium kościoła św. Floriana.
Zegar słoneczny na ścianie Bazyliki Mariackiej, od strony kościoła św. Barabary
Połówka kamiennej tarczy prymitywnego, wertykalnego zegara słonecznego, zachowana w małym lapidarium w przedsionku zakrystii Kościoła św. Floriana (po lewej). Cyfry na zegarze, z wyjątkiem siódemki już nowożytne, i być może fragment daty „15…" wskazują na pochodzenie zegara z początku XVI wieku, ale równy podział tarczy co 15º (a więc nierówny czas trwania odmierzanych godzin) wskazuje na konstrukcje jeszcze średniowieczną. (Fot. J. Weiner)
Źródła:
Encyklopedia Krakowa, 2000, s. 1090
//katalogzegary.pl/miasto/k/page/8
//www.uj.edu.pl/uniwersytet/obiekty/zegar-sloneczny#zegary-w-krakowie
Wiedza o najdawniejszych dziejach zegarów krakowskich jest niepełna i zależy od stanu zachowania dzieł i rozpoznania źródeł (brak również inwentaryzacji zachowanych zegarów).
Wiadomo, iż pierwszy zegar miejski w Krakowie pojawił się na wieży (?) kościoła Mariackiego przed 1390 (zanotowano wtedy wydatki dotyczące funkcjonującego już zegara, niewątpliwie mechanicznego). W 1387 w rachunkach miasta Kazimierza odnotowano wydatek na zegar albo dzwon; nie wiadomo, czy był to dzwon zegarowy, czy dzwon, którym ręcznie wybijano godziny mierzone w inny sposób, np. zegar piaskowy lub mechaniczny pozbawiony jeszcze urządzenia do wydzwaniania (1406 miasto Kazimierz wyłożyło 1 grzywnę na zegar dla kościoła Św. Katarzyny, co sugeruje, iż tam właśnie znajdował się wówczas kazimierski zegar miejski). W 1418 zanotowano pierwszy (?) zegar w Katedrze na Wawelu, w XV w. w Collegium Maius (uległ zniszczeniu w wyniku pożaru 1492). W farze kazimierskiej znajdował się efektowny zegar pochodzący prawdopodobnie z XV w. (przetrwał do 1 ćwierci XVII w.).
Zegar na wieży Katedry Wawelskiej. Obecny zegar został wykonany w Pradze
i zamontowany na wieży w 1899 roku. Co kwadrans oznajmia on aktualny czas
dźwiękiem dzwonu.
Bardzo ciekawy jest czasomierz znajdujący się na wieży ratusza stojącego na Placu Wolnica. Zegar na wieży ratusza kazimierskiego zamontowano po zakończeniu przebudowy budowli, to jest ok. roku 1620. Niestety nie odnaleziono żadnych zapisów dotyczących umieszczenia go na wieży Ratusza. Na tak ścisłe określenie czasu jego zamontowania pozwala data umieszczona na dzwonie zegarowym. Został on ufundowany przez Radę Miasta Kazimierz o czym informuje łaciński napis umieszczony na jego górnej krawędzi. Przeznaczenie go do współpracy z zegarem wyjaśnia sentencja z dolnej części dzwonu, która głosi, że „ Zegar jest ozdobą społeczeństwa i pożytkiem obywateli”. Dzwon ten nie posiada „serca”- dźwięk wydobywany jest za pomocą młota (stąd zwany jest niekiedy „cymbałem zegarowym”) wprawianego w ruch przez mechanizm zegara za pośrednictwem specjalnego cięgna. Zegar posiada godzinny, zapadowy mechanizm bicia, sprzężony z kurantem. Czas wskazuje jedna wskazówka godzinowa tzw. Palec Boży (Digitus Dei) , bowiem nie zastosowano wskazówki minutowej. Tarcza jest skierowana na ulicę Krakowską w kierunku Wawelu. Ciekawostką jest ok. 40 kilogramowy obciążnik kamienny pochodzący z okresu powstania zegara. Odnaleziono go w piwnicach Ratusza. Jest to kamienna bryła w której nawiercono otwór, w nim osadzono zakończony kutym uchem żelazny pręt, który został ustabilizowany ołowiem.
Zegar na ratuszu Kazimierza
Wszystkie czasomierze pracowały wg systemu tzw. całego z., odmierzając 24 godziny, mniej więcej od zachodu słońca (godzina 24, tzw. wybijana, kończyła dobę); nie oznaczało to jednak, iż zegary pokazywały dokładnie ten sam czas. Zegar uniwersytecki, zgodnie z uchwałą z 1518, „spóźniał się" w stosunku do miejskiego (na Wieży Mariackiej) o kwadrans (pozostałością tego zwyczaju jest niewątpliwie tzw. kwadrans akademicki). Od 9 rano, co dwie godziny rozlega się na nim melodia pochodząca z uniwersyteckiego zegara a przed nim w korowodzie ukazują się figury postaci związanych z dziejami Akademii Krakowskiej: pedel (dawny woźny w zakładzie naukowym), Królowa Jadwiga, Król Władysław Jagiełło, św. Jan z Kęt, Hugon Kołłątaj i rektor Stanisław ze Skalbmierza. Ten niezwykły czasomierz jest czwartą konstrukcją
w dziejach Akademii.
Zegar w Colegium Maius
źródło: //www.krakow.pl/
Wprowadzanie na terenie aglomeracji krakowskiej tzw. półzegarza (funkcjonującego wówczas w znacznej części Europy), polegającego na odliczaniu 2 razy po 12 godzin od północy i południa (początek doby o północy), zapoczątkowane zostało zainstalowaniem 12-godzinnego z. na wieży Ratusza krakowskiego 1521; 1602 kapituła krakowska (na prośbę Zygmunta III Wazy) kazała przerobić zegar katedralny na półzegarze;1648 podobnie przekształcono zegar ratuszowy na Kazimierzu; społeczność krakowska pozostała jednak wierna tzw. całemu zegarowi do początku XVIII w. (a uniwersytet do końca 1 ćwierci XVIII w.); ostateczny triumf półzegarza wiązał się z trwałym unieruchomieniem i likwidacją zegara na Wieży Mariackiej i w Collegium Maius (strażnik na Wieży Mariackiej wybijał od tej pory godzinę ręcznie, kierując się wskazaniami zegara ratuszowego).
Źródła odnotowują także wiele innych zegarów wieżowych; do dzisiaj istnieje wieżyczka zegara kolegium jezuitów przy elewacji pn. ramienia transeptu kościoła Św. Piotra i Pawła (od 1806 mechanizm w kościele Cystersów w Mogile); zakon jezuitów posiadał także zegar na domu przy kościele Św. Barbary i kolegium przy kościele Św. Szczepana; 1678 norbertanki na Zwierzyńcu zainstalowały zegar na wieży wjazdowej (usunięty w czasie restauracji 1908); na początku lat 20.(?) XX w. zniesiono także istniejący od końca XVII w. zegar na wieży pn. kościoła Bernardynów na Stradomiu; do naszych czasów przetrwał zegar z XVIII w. (ob. mechanizm elektroniczny) w kościele Św. Floriana na Kleparzu.
Zegar na kościele pw. św. Floriana
Zegary mechaniczne regulowano wówczas wg zegarów słonecznych (interesujący przykład z końca XVII w. zachowany na elewacji klasztoru Wizytek, także na kościele Mariackim i Pałacu Biskupim). Pod koniec XIX i na początku, XX w. likwidowano dawne zegary i montowano nowe, m.in. na wieży gmachu Straży Pożarnej (przerobiony na elektroniczny), domu Pod Globusem (krośnieńska firma M. Mięsowicza, w okresie międzywojennym dostarczyła także nowy mechanizm zegara na Wieży Ratuszowej, Poczcie Głównej, peronach Dworca Głównego; interesujący zegar z tarczą witrażową zainstalowano w dawnej Akademii Handlowej na rogu ulic Straszewskiego i Kapucyńskiej; zegary zakładano także na wieżach kościołów, m.in. Misjonarzy w Czarnej Wsi (obecnie przerobiony na elektroniczny) Św. Józefa, Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Podgórzu, a także Karmelitów Bosych przy ul. Rakowickiej.
Zegar na ścianie Kamienicy pd Globusem
Zegar witrażowy na gmachu dawnej Akademii Handlowej
W 1996 r. w gmachu Poczty Gł. zainstalowano instrument regulujący zegar na podstawie atomowego wzorca czasu (z dokładnością do 1 sekundy na 300 tys. lat); tarcza zegarowa została wykonana wg wzorów przedwojennych.
Zegar na Poczcie Głównej
W Krakowie znajduje się kilka zegarów słonecznych, m.in. na pd. ścianie kościoła Mariackiego, wykonany 1954 przez T. Przypkowskiego (w miejsce wcześniejszego z 1682), ozdobiony napisem z I księgi Kronik (29, 15): Dies nostri quasi ambra super ter-ram et nulla est mora ["dni nasze jako cień na ziemi (mijają) bez żadnej nadziei"], na ścianie klasztoru Wizytek przy ul. Krowoderskiej, na tarasie dawnego budynku Obserwatorium Astronomicznego UJ przy ul. Kopernika 27, na dziedzińcu I Liceum Ogólnokształcącego im. B. Nowodworskiego przy ul. Na Groblach 9 oraz w lapidarium kościoła św. Floriana.
Zegar słoneczny na ścianie Bazyliki Mariackiej, od strony kościoła św. Barabary
Połówka kamiennej tarczy prymitywnego, wertykalnego zegara słonecznego, zachowana w małym lapidarium w przedsionku zakrystii Kościoła św. Floriana (po lewej). Cyfry na zegarze, z wyjątkiem siódemki już nowożytne, i być może fragment daty „15…" wskazują na pochodzenie zegara z początku XVI wieku, ale równy podział tarczy co 15º (a więc nierówny czas trwania odmierzanych godzin) wskazuje na konstrukcje jeszcze średniowieczną. (Fot. J. Weiner)
Źródła:
Encyklopedia Krakowa, 2000, s. 1090
//katalogzegary.pl/miasto/k/page/8
//www.uj.edu.pl/uniwersytet/obiekty/zegar-sloneczny#zegary-w-krakowie
Hity
tygodnia
Komentarze (16)
najlepsze
Kwadrans akademicki - zwyczaj na wyższych uczelniach pozwalający opuścić studentom zajęcia, bez żadnych reperkusji, gdy prowadzący spóźnia się ponad kwadrans. Ten sam zwyczaj pozwala studentom spóźnić się na zajęcia piętnaście minut, bez ponoszenia negatywnych konsekwencji
cum tempore łac., z (dopuszczalnym) czasem (spóźnienia się o 15 minut); z kwadransem akademickim.
http://www.reddit.com/r/europe/comments/1j7vuj/what_stereotype_is_in_your_opinion_true_about/cbc2o8e
Dokładny zwyczaj różni się w różnych krajach - w
Muszę nadmienić, że kościół Katarzyny nie miał i nie ma wieży więc nie mogło na nim być zegara. Zresztą kościół ten nigdy nie został dokończony z powodów finansowych.
Nie ambra tylko umbra