Nauka uważa dziś nacjonalizm za uchwytną rzeczywistość socjologiczną. Internacjonaliści nie

mają na swe poparcie argumentów naukowych; ich brak pokrywają pustą wielosłownością

publicystów w rodzaju H. G. Wellsa. Tymczasem w nauce ustala się pogląd, wyrażony zgodnie

przez wielu uczonych, o trudności wywołania uczucia zbiorowego obejmującego cały świat, wobec

nieuniknionego braku jakiejkolwiek zewnętrznej opozycji. W myśl zasad psychologii uczucie

zbiorowe powstać może dopiero z chwilą uprzytomnienia sobie odrębności od innej zbiorowości.

Często powtarzające się

Wśród cech, określających przynależność narodową człowieka, można odróżnić cechy

obiektywne i subiektywne. Do pierwszych należą: język, obyczaj, wiara, wykształcenie, charakter,

pochodzenie itp. Cechy subiektywne to świadomość przynależności do danego narodu, gotowość

ponoszenia dla niego ofiar itp.

Na ogól cechy subiektywne i obiektywne pokrywają się. Bywa jednak, i to wcale nie rzadko, że

człowiek cechami obiektywnymi (językiem itp.) należy do jednego narodu, a w swej świadomości

uważa się za przynależnego do narodu drugiego

Ostatnia walka o wolność, będąca właściwie tylko negacją niewoli w przeciętnych swoich

przedstawicielach, skończyła się klęską. Po niej zapanowała negacja walki, a więc negacja negacji,

wspierająca się hasłami pracy ekonomicznej itp., nie mającymi nic wspólnego z szerszą myślą

narodową. Ale naród współczesny, zwłaszcza zaś naród, podlegający tak szybkiej jak nasz

przeróbce wewnętrznej, nie może długo żyć bez aspiracji, bez myśli przewodniej, przyświecającej

wszystkim jego pracom i walkom, bo warunki polityczne do nieustannej

Pomimo tej głębokiej różnicy w pojęciach, patrioci starego pokroju stanowią

najłagodniejszą opozycję przeciw nowemu nacjonalizmowi i nawet godzą się z nim często, widząc

w nowym kierunku dalsze rozwinięcie swoich usiłowań, mające ten sam cel – niezawisłość

ojczyzny, zdobycie lepszej, szczęśliwszej doli dla narodu.

Inaczej rzecz się ma z rozmaitymi pseudopatriotami, którzy, zasłaniając się względami na

dobro ojczyzny, bronią się wszelkimi siłami od obowiązków względem niej, od drobnych, ale

codziennych na jej rzecz