![](https://wykop.pl/cdn/c3397993/65cf3b0f946d80a16c91518c917298fc8e15866f4bf9463c682b768e34992518,w800.jpg)
Jak zaawansowane było atomowe szpiegostwo? Jakie kary groziły osobom w nie zaangażowanym? Tego dowiecie się z ostatniego już tekstu z serii artykułów nt. powstania bomby atomowej.
☢ ATOMOWI SZPIEDZY
Projekt Manhattan nie był jedynym programem budowy bomby atomowej. W trakcie trwania II wojny światowej wszystkie strony konfliktu brały udział w wyścigu - kto pierwszy zbuduje broń masowego rażenia. Powszechnie znanymi konkurentami do zawładnięcia energią jądrową była Trzecia Rzesza, Związek Radziecki czy Cesarstwo Wielkiej Japonii. Co więcej, własny program jądrowy prowadziło nawet Ministerstwo Poczty III Rzeszy. Wyścig zbrojeń sprawiał, że wszelkie informacje mogące ułatwić budowę bomby stały się ściśle pilnowanymi sekretami. Nie dziwi więc, że rozpoczęła się wojna wrogich wywiadów.
Radzieccy naukowcy dość szybko zorientowali się że Stany Zjednoczone przystąpiły do budowy bomby atomowej. Paradoksalnie projekt Manhattan został zdekonspirowany nie przez przecieki i tajne informacje, lecz przez ich brak. Przełom lat 30 i 40 obfitował w niezwykłe odkrycia z zakresu fizyki jądrowej. Często różne ośrodki badawcze publikowały te same odkrycia kilka dni, a nawet godzin po sobie. Tym samym całkowity brak nowych publikacji, który nastąpił od początku 1941 roku, był jednoznacznym sygnałem, że wszystkie prace z zakresu fizyki jądrowej zostały utajnione. Co więcej, publikacje się urywały krótko po odkryciu plutonu i rozszczepienia uranu.
Prawdopodobnie gdyby nie atak Trzeciej Rzeszy na Związek Radziecki to już w 1941 roku Stalin nakazałby rozpoczęcie szeroko zakrojonego programu jądrowego. Jednak nieuchronne przesuwanie się linii frontu w kierunku Moskwy spowodowało ograniczenie badań naukowych do obszarów, które mogły być wykorzystane w najbliższych miesiącach. Co więcej, większość kadry naukowej została wysłana do wykrwawiania się w coraz bardziej okrutnych bitwach operacji Barbarossa. Naukowców mogli zastąpić jedynie szpiedzy.
Wielki kryzys, a następnie postępujący totalitaryzm spowodował radykalizację wielu ugrupowań politycznych w całej Europie. Dużą popularność zdobywały idee komunistyczne, zwłaszcza wśród przedstawicieli ubożejącej inteligencji. Umożliwiło to werbowanie przez Związek Radziecki licznych szpiegów wśród najlepszych naukowców. Jednym z nich był niemiecki fizyk jądrowy Klaus Fuchs.
Już w 1933 roku był on zmuszony do ucieczki z Trzeciej Rzeszy ze względu na wcześniejszą przynależność do Komunistycznej Partii Niemiec (przynależność do niej była w znacznej mierze podyktowana przekorą związaną z faktem wydalenia go z Socjaldemokratycznej Partii Niemiec).
Na emigracji podjął pracę w Wielkiej Brytanii jako asystent noblisty Maxa Borna. Posada ta umożliwiła mu dostęp do brytyjskiego programu opracowywania bomby atomowej – Tube Alloys. Po przystąpieniu Wielkiej Brytanii do projektu Manhattan rozpoczęła się jego wielka kariera szpiegowska.
Jako osoba pracująca przy opracowywaniu metody separacji izotopów, a następnie tworzeniu zapalnika implozyjnego przekazywał bezcenne dane dotyczące najbardziej skomplikowanych etapów produkcji bomby. Jego działalność trwała nieprzerwanie przez całą wojnę. Dopiero po zakończeniu działań zbrojnych amerykański wywiad przystąpił do rozszyfrowywania komunikatów przesyłanych z radzieckiej ambasady. Znajdowały się tam dokładne informacje na temat konstrukcji bomby. Informacje, które musiały pochodzić od jednego z kluczowych naukowców.
Począwszy od 1949 roku obława wokół Fuchsa zaczęła się zacieśniać. W lutym 1950 roku został aresztowany i oskarżony o szpiegostwo. Był to pierwszy proces o szpiegostwo atomowe. Pierwszy i za razem najłagodniejszy. Fuchs został skazany na zaledwie 14 lat więzienia. Niemożliwe było zasądzenie wyższej kary ponieważ nadal Związek Radziecki był klasyfikowany jako sojusznik. Po zaledwie dziewięciu latach został zwolniony z więzienia i wyemigrował do NRD, gdzie objął funkcję członka komitetu centralnego Socjalistycznej Partii Jedności Niemie,c a następnie zastępcy dyrektora instytutu badań jądrowych w Rossendorfie.
Mniej szczęścia mieli inni szpiedzy. Po ujawnieniu afery szpiegowskiej rozpoczęły się masowe aresztowania osób oskarżonych o współpracę ze Związkiem Radzieckim. Jednymi z aresztowanych było małżeństwo Ethel i Julius Rosenbergowie. Odpowiadali oni za koordynację siatki szpiegowskiej, do której należał m.in. Klaus Fuchs. Za swoje działania zostali skazani na karę śmierci, która została wykonana 19 czerwca 1953 roku.
Cień podejrzeń padł również na osoby całkowicie niewinne. Z początkiem lat 50-tych Julius Robert Oppenheimer dyrektor naukowy projektu Manhattan został odsunięty od dostępu do tajemnic wojskowych i prac nad rozwojem fizyki jądrowej. Zdaniem oskarżycieli, argumentów przemawiających za jego sympatią do komunizmu było wiele. Oppenheimer popierał zmiany społeczne i w sposób regularny przekazywał na te cele darowizny. Był to wystarczający dowód, aby uznać go za „element wywrotowy”. Ponad to przed wojną nie ukrywał sympatii do organizacji socjalistycznych. Znany jest przypadek, w którym w kwestionariuszu bezpieczeństwa zamieścił żart głoszący, że był „członkiem prawie każdej organizacji frontu komunistycznego na zachodnim wybrzeżu”. Wszystkie te oskarżenia ustępowały przed najcięższym. Po wojnie przeciwstawiał się dalszemu rozwojowi broni jądrowej. Jako niekwestionowany autorytet mógł poważnie utrudnić prace nad skonstruowaniem bomby wodorowej. Głównym świadkiem dowodzącym winy Oppenheimera był jego dawny współpracownik Edward Teller. Węgierski fizyk, którego życiowym celem stało się skonstruowanie broni termojądrowej. Zeznania Tellera wystarczyły aby pozbawić Oppenheimera wpływu na amerykański program jądrowy. Dopiero na dwa lata przed śmiercią, w 1963 roku, Oppenheimer został zrehabilitowany.
Tekst: Mateusz Stecki
Fot. Tablica stojąca na wyjeździe z terenu budowy kombinatu plutonu w Hanford (blog.nuclearsecrecy.com)
Poprzednie wpisy:
1. Część 1/6 https://wykop.pl/link/7166583/projekt-manhattan-w-liczbach-czyli-jak-powstawala-bomba-atomowa-czesc-1-6
2. Część 2/6 https://wykop.pl/link/7167005/projekt-manhattan-w-liczbach-czyli-jak-powstawala-bomba-atomowa-czesc-2-6
3. Część 3/6 https://wykop.pl/link/7168129/projekt-manhattan-w-liczbach-czyli-jak-powstawala-bomba-atomowa-czesc-3-6
4. Część 4/6 https://wykop.pl/link/7169197/projekt-manhattan-w-liczbach-czyli-jak-powstawala-bomba-atomowa-czesc-4-6
5. Część 5/6 https://wykop.pl/artykul/6992843/projekt-manhattan-w-liczbach-czyli-jak-powstawala-bomba-atomowa-czesc-5-6